Hulplijnen onderaan elke pagina

Schade door transitie — informeer, claim, herstel

In crisis?

Bel direct →

Smeehuijzen: het Dutch Protocol is geen veilige haven voor de arts

In een aansprakelijkheidsclaim na transitieschade ligt de norm vast in de WGBO: de arts moet handelen als een goed hulpverlener (art. 7:453 BW), in overeenstemming met de professionele standaard. Die standaard wordt in de regel ingevuld door geldende protocollen. Een behandelaar die zich tegen een claim verweert, kan zich beroepen op het Dutch Protocol (2018) — "ik volgde de richtlijn". Volgens Lodewijk Smeehuijzen (hoogleraar privaatrecht aan de Vrije Universiteit) en zijn co-auteurs Jilles Smids en Coen Hoekstra moet de civiele rechter het Dutch Protocol (2018) niet als leidraad nemen als de toepassing ervan tot aansprakelijkheidskwesties leidt. In NJB 2023/1772 (afl. 25) onderbouwen zij waarom.

Wat een protocol moet leveren om de arts te dekken

Voor een rechter die de zorgvuldigheid van de behandelaar toetst, is een protocol pas leidend wanneer het zelf op orde is. Smeehuijzen c.s. formuleren drie eisen. Het protocol moet evidence based zijn. Het moet een beperkte medisch-ethische dimensie hebben, omdat beroepsbeoefenaren op ethisch gevoelige onderwerpen geen beslissingsbevoegdheid hebben: dat is aan de samenleving. En het moet in een behoorlijk vormgegeven proces tot stand zijn gebracht, bijvoorbeeld volgens de Richtlijn voor Richtlijnen, die een systematische review van de wetenschappelijke literatuur eist. Is aan een van deze eisen niet voldaan, dan is het protocol volgens hen niet of sterk verminderd leidend bij de invulling van de medisch-professionele standaard en dus bij de beoordeling van de aansprakelijkheidsvraag.

Wat de auteurs over de drie eisen schrijven

De auteurs lopen de drie eisen voor het Dutch Protocol (2018) langs. Over de eerste eis (evidence based) stellen zij dat het zeer de vraag is of daaraan is voldaan: systematische reviews van NICE in het Verenigd Koninkrijk (2020, bewijs van "very low certainty"), van de Zweedse gezondheidsautoriteit (2022) en de Finse richtlijnen vonden het bewijs te licht, en aan het Dutch Protocol (2018) zelf ligt geen systematische review ten grondslag. De twee Nederlandse studies uit 2011 en 2014 gelden volgens hen wereldwijd nog steeds als het beste bewijs, maar zijn inmiddels methodologisch bekritiseerd. Over de tweede eis (een beperkte ethische dimensie) schrijven zij dat het protocol "staat bol van de medisch-ethische keuzes", zoals de omgang met wetenschappelijke onzekerheid, de waardering van de eindtoestand van een transitie en de wilsbekwaamheid van kinderen. Aan de derde eis (een behoorlijk proces) zou evenmin zijn voldaan: er ligt geen systematische review onder, terwijl de Richtlijn voor Richtlijnen die eist, en van de twaalf leden van de werkgroep zijn er vijf (inmiddels) verbonden aan de genderpoli van het VUmc en twee aan Transvisie. Hun conclusie is dat het zeer de vraag is of aan de eerste eis is voldaan en dat aan de tweede en derde eis niet is voldaan.

Wat dat betekent in een aansprakelijkheidszaak

Volgens Smeehuijzen c.s. is een protocol dat niet aan alle drie de eisen voldoet, niet of sterk verminderd leidend bij de beoordeling van de aansprakelijkheidsvraag. Het verweer "ik handelde conform het Dutch Protocol" biedt de behandelaar dan minder dekking: de civiele rechter moet zich volgens hen zelf een oordeel vormen over het protocol als het gezag daarvan wordt betwist.

Voor de informatieplicht uit art. 7:448 BW geldt dat de hulpverlener de patiënt op duidelijke wijze informeert, passend bij zijn bevattingsvermogen, onder meer over de te verwachten gevolgen en risico's van de voorgestelde behandeling en over andere mogelijke behandelingen. Smeehuijzen c.s. wijzen erop dat het Dutch Protocol (2018) voorschrijft dat de behandelaar het kind informeert over de bijwerkingen van puberteitsremmers, inclusief mogelijk verlies van vruchtbaarheid, en vragen zich af wat een kind in diepe geestelijke nood met die informatie kan. Hoe dat doorwerkt is uitgewerkt in het informed-consent-leerstuk.

Het internationale beeld werkt door in de norm

De auteurs wijzen erop dat men in een reeks Europese landen waar het Dutch Protocol aanvankelijk navolging vond, daarvan begint terug te komen. Na het tussenrapport van de Cass Review (februari 2022) gelastte de NHS in juli 2022 de sluiting van de Tavistock-kliniek, en op 9 juni 2023 liet de NHS weten dat puberteitsremmers buiten onderzoeksverband niet langer als gebruikelijk mogen worden beschouwd. De Zweedse gezondheidsautoriteit concludeerde in 2022 dat de risico's van puberteitsremmers en geslachtsbevestigende hormonen momenteel niet opwegen tegen de mogelijke voordelen en dat deze alleen in uitzonderlijke gevallen moeten worden aangeboden; de Finse richtlijnen noemen genderaanpassing van minderjarigen een experimentele behandeling. Voor de rechter is dat volgens de auteurs van belang omdat in alle landen waar de gezondheidsautoriteiten een systematische review lieten uitvoeren, het bewijs ernstig tekortschoot.

De tweede analyse: het adviesorgaan zelf

In een vervolgstuk verlegt Smeehuijzen de blik van het protocol naar de regulering. In NJB 2025/2811 onderzoekt hij, vóór het advies van de Gezondheidsraad van 30 juni 2026, of de advisering van de Gezondheidsraad over puberteitsremming bij minderjarigen voldoet aan de eisen van onafhankelijkheid en zorgvuldigheid: de samenstelling van de commissie, de risico's van belangenverstrengeling en het bredere reguleringsklimaat. Hij schrijft dat de commissie twaalf leden telt, van wie zes direct of indirect betrokken zijn of waren bij het voorschrijven of toedienen van puberteitsremmers en cross-seksehormonen (twee van hen hebben als structureel geraadpleegd deskundige geen stemrecht), en dat slechts één van de twaalf een jurist is. Zijn conclusie is dat de geloofwaardigheid van de commissie wordt aangetast door belangenverstrengeling en juridische ondervertegenwoordiging.

Wat dit praktisch betekent voor wie een claim overweegt

De analyse van Smeehuijzen c.s. is een betoog in een juridisch tijdschrift en geen sluitend juridisch oordeel — die uitspraak doet alleen de rechter. Wie een claim overweegt, kan wel hun drie toetsingspunten gebruiken: de bewijspositie, de ethische dimensie van de keuzes in het protocol en de totstandkoming ervan. Zie verder medische aansprakelijkheid en het stappenplan voor een claim.

Bekijk het stappenplan voor een claim

Stappenplan claim

Bronnen

  1. J.L. Smeehuijzen, J. Smids & C. Hoekstra, "Transgenderzorg aan kinderen. Juridische bedenkingen bij het Dutch Protocol (2018)", NJB 2023/1772, afl. 25, 14 juli 2023. njb.nl.
  2. J.L. Smeehuijzen, "De Gezondheidsraad en het reguleringsklimaat rond puberteitsremming bij minderjarigen", NJB 2025/2811, afl. 40, 19 december 2025. njb.nl.
  3. Auteurspagina J.L. Smeehuijzen, Nederlands Juristenblad. njb.nl/auteurs.